اسفنکتروتومی مقعد یک روش جراحی برای درمان شقاق (فیشر) مزمن است که با کاهش فشار عضله اسفنکتر داخلی مقعد، به کاهش درد و ترمیم زخم کمک میکند.
در این عمل، پزشک با ایجاد یک برش کنترلشده در بخشی از عضله، اسپاسم و فشار اضافی ناحیه را کاهش میدهد.
اما آیا این جراحی با لیزر هم انجام میشود؟ چه تفاوتی بین روشهای مختلف درمان شقاق وجود دارد و کدام روش برای هر بیمار مناسبتر است؟
مطالب این صفحه بر اساس منابع علمی جراحی کولورکتال و تجربه بالینی در درمان شقاق مزمن تدوین و بازبینی شده است.
آنچه در این مقاله میخوانید
- اسفنکتر مقعدی چیست و چه نقشی در بدن دارد؟
- شقاق مقعدی چیست و چرا ممکن است به اسفنکتروتومی نیاز پیدا کند؟
- اسفنکتروتومی مقعد چیست؟
- چه زمانی اسفنکتروتومی انجام میشود و چه کسانی کاندید هستند؟
- اسفنکتروتومی چگونه انجام میشود؟ (مراحل کامل جراحی)
- اسفنکتروتومی با لیزر چیست و چه تفاوتی با روش سنتی دارد؟
- مقایسه اسفنکتروتومی با سایر روشهای درمان شقاق
- عوارض اسفنکتروتومی چیست؟
- قبل از اسفنکتروتومی چه نکاتی باید رعایت شود؟
- مراقبتهای بعد از اسفنکتروتومی و دوره نقاهت
- اسفنکتروپلاستی چیست و چه زمانی انجام میشود؟
- سوالات متداول درباره اسفنکتروتومی مقعد
اسفنکتر مقعدی چیست و چه نقشی در بدن دارد؟
اسفنکتر مقعدی مجموعهای از عضلات حلقوی در انتهای کانال مقعد است که وظیفه کنترل خروج مدفوع و گاز و حفظ کنترل دفع را بر عهده دارد.
این مجموعه شامل دو بخش اصلی یعنی اسفنکتر داخلی و اسفنکتر خارجی است که با هماهنگی یکدیگر، فرآیند نگهداری و دفع را کنترل میکنند.
شناخت عملکرد این عضلات اهمیت زیادی دارد، زیرا افزایش فشار یا اسپاسم اسفنکتر داخلی میتواند در برخی بیماران باعث ایجاد یا تشدید شقاق مقعدی و طولانی شدن روند ترمیم زخم شود.
اسفنکتر داخلی مقعد چیست؟
اسفنکتر داخلی مقعد یک عضله صاف و غیرارادی است که در حالت طبیعی فشار استراحتی کانال مقعد را ایجاد میکند و نقش مهمی در کنترل دفع دارد.
افزایش غیرطبیعی فشار این عضله یکی از عوامل مرتبط با درد و اختلال ترمیم در شقاق مزمن است.
اسفنکتر خارجی مقعد چیست؟
اسفنکتر خارجی مقعد یک عضله ارادی است که فرد میتواند آن را منقبض یا شل کند.
این عضله به کنترل آگاهانه دفع کمک میکند؛ برای مثال زمانی که فرد نیاز دارد دفع را به تأخیر بیندازد.
تفاوت اسفنکتر داخلی و خارجی مقعد چیست؟
تفاوت اصلی این دو عضله در نوع کنترل و عملکرد آنهاست:
- اسفنکتر داخلی: غیرارادی، مسئول بخش اصلی فشار استراحتی مقعد
- اسفنکتر خارجی: ارادی، کمککننده به کنترل دفع در شرایط نیاز
هماهنگی این دو عضله برای عملکرد طبیعی ناحیه مقعد ضروری است.
نقش فشار اسفنکتر در ایجاد شقاق چیست؟
در برخی بیماران مبتلا به شقاق، افزایش فشار اسفنکتر داخلی باعث کاهش خونرسانی ناحیه زخم و ایجاد چرخه درد، اسپاسم و تأخیر در بهبود میشود.
به همین دلیل در بعضی شرایط، درمانهایی که فشار این عضله را کاهش میدهند مورد بررسی قرار میگیرند.
عضله اسفنکتر مقعدی کجاست؟
اسفنکتر مقعدی در اطراف کانال مقعد و در انتهای دستگاه گوارش قرار دارد.
این عضلات مانند یک حلقه اطراف مسیر خروج مدفوع قرار گرفتهاند و همراه با عضلات کف لگن، کنترل دفع را امکانپذیر میکنند.
شقاق مقعدی چیست و چرا ممکن است به اسفنکتروتومی نیاز پیدا کند؟
شقاق مقعدی یا فیشر، یک پارگی کوچک در پوشش داخلی کانال مقعد است که معمولاً هنگام دفع مدفوع سفت یا فشار زیاد ایجاد میشود و میتواند باعث درد شدید، سوزش و خونریزی هنگام اجابت مزاج شود.
بیشتر شقاقهای اولیه با درمانهای ساده بهبود پیدا میکنند، اما زمانی که زخم طولانی شود و به شقاق مزمن تبدیل شود، ممکن است درمانهای تخصصی مانند اسفنکتروتومی مقعد برای کاهش فشار عضله اسفنکتر و کمک به ترمیم زخم بررسی شود.
شقاق حاد و مزمن چیست؟
شقاق مقعدی معمولاً به دو نوع اصلی تقسیم میشود:
شقاق حاد:
شقاقی است که مدت زمان کوتاهی از ایجاد آن گذشته و در بسیاری از موارد با کاهش یبوست، نرم شدن مدفوع و مراقبت مناسب بهبود پیدا میکند.
شقاق مزمن:
زمانی ایجاد میشود که زخم برای مدت طولانی باقی بماند یا مرتب عود کند. در این حالت، عواملی مانند افزایش فشار اسفنکتر داخلی و اختلال در ترمیم زخم میتوانند باعث ادامهدار شدن بیماری شوند.
چرا برخی بیماران به درمان شقاق با اسفنکتروتومی نیاز پیدا میکنند؟
در بعضی بیماران مبتلا به شقاق مزمن، عضله اسفنکتر داخلی مقعد دچار افزایش فشار و اسپاسم میشود.
این افزایش فشار باعث ایجاد یک چرخه دردناک میشود؛ یعنی درد باعث انقباض بیشتر عضله شده و انقباض عضله نیز روند ترمیم زخم را دشوارتر میکند.
به همین دلیل در شرایطی که درمانهای غیرجراحی مانند داروهای موضعی، اصلاح تغذیه یا روشهای کمتهاجمی نتیجه کافی نداشته باشند، اسفنکتروتومی برای درمان فیشر مقعدی میتواند یکی از گزینههای درمانی باشد.
چرا اسپاسم اسفنکتر باعث طولانی شدن زخم شقاق میشود؟
اسپاسم اسفنکتر داخلی باعث افزایش فشار داخل کانال مقعد میشود.
این فشار بالا میتواند عروق کوچک تغذیهکننده ناحیه زخم را تحت فشار قرار دهد و خونرسانی محل آسیبدیده را کاهش دهد.
کاهش خونرسانی یعنی اکسیژن و مواد لازم برای ترمیم بافت کمتر به محل زخم میرسد؛ در نتیجه شقاق ممکن است دیرتر بهبود پیدا کند یا مزمن شود.
ارتباط کاهش خونرسانی با عدم ترمیم شقاق چیست؟
ترمیم هر زخم به جریان خون مناسب نیاز دارد. در شقاق مزمن، افزایش فشار اسفنکتر داخلی میتواند باعث کاهش جریان خون در بافت اطراف ترک مقعد شود.
به همین دلیل، یکی از اهداف درمانهایی مانند اسفنکتروتومی شقاق کاهش فشار اضافی عضله اسفنکتر و ایجاد شرایط بهتر برای ترمیم طبیعی زخم است.
اسفنکتروتومی مقعد چیست؟
اسفنکتروتومی مقعد یک عمل جراحی تخصصی است که در آن جراح با ایجاد یک برش کنترلشده در بخش مشخصی از عضله اسفنکتر داخلی مقعد، فشار این عضله را کاهش میدهد.
هدف از این جراحی، اصلاح عملکرد عضله در شرایطی است که درمانهای قبلی نتوانستهاند مشکل بیمار را برطرف کنند.
در این روش، تمام عضله قطع نمیشود؛ بلکه مقدار مشخصی از آن توسط جراح آزاد میشود تا ضمن رسیدن به هدف درمانی، عملکرد طبیعی کنترل دفع حفظ شود.
اسفنکتروتومی چگونه انجام میشود؟
در عمل اسفنکتروتومی، پس از بررسی شرایط بیمار و آمادهسازیهای لازم، جراح از طریق یک برش کوچک به عضله اسفنکتر داخلی دسترسی پیدا میکند و قسمت تعیینشدهای از آن را به روش کنترلشده آزاد میکند.
نوع تکنیک، میزان برش و روش انجام جراحی بر اساس وضعیت هر بیمار و تشخیص پزشک انتخاب میشود.
اسفنکتروتومی مقعد برای درمان شقاق چگونه انجام میشود؟
در بیمارانی که برای درمان شقاق کاندید این روش میشوند، جراحی با هدف اصلاح فشار غیرطبیعی عضله اسفنکتر انجام میشود. انتخاب این روش پس از بررسی سابقه بیماری، شدت علائم و شرایط اختصاصی بیمار صورت میگیرد.
اسفنکتروتومی برای چه بیماریهایی انجام میشود؟
مهمترین کاربرد اسفنکتروتومی، درمان شقاق مزمن مقعدی است. با این حال، انجام این عمل برای هر بیمار یکسان نیست و تصمیم نهایی باید پس از معاینه و ارزیابی پزشک متخصص گرفته شود.
چه زمانی اسفنکتروتومی انجام میشود و چه کسانی کاندید هستند؟
اسفنکتروتومی معمولاً زمانی مطرح میشود که شقاق مقعدی با وجود درمانهای مناسب همچنان باقی مانده باشد یا علائم آن زندگی روزمره بیمار را مختل کند.
کاندید مناسب این عمل معمولاً بیماری است که پس از ارزیابی پزشک، مشخص شود احتمال بهبود با این روش برای او بیشتر از ادامه درمانهای قبلی است.
چه کسانی کاندید اسفنکتروتومی هستند؟
کاندیدهای این عمل معمولاً شامل بیمارانی هستند که:
- شقاق آنها مزمن شده است و زخم در مدت طولانی ترمیم نشده یا مرتب عود میکند.
- درد شدید هنگام دفع یا بعد از آن همچنان ادامه دارد و باعث اختلال در فعالیتهای روزانه شده است.
- درمانهای غیرجراحی مانند داروهای موضعی، اصلاح سبک زندگی و روشهای محافظهکارانه پاسخ کافی ندادهاند.
- در معاینه، افزایش فشار اسفنکتر داخلی یا شرایطی وجود دارد که احتمال موفقیت جراحی را افزایش میدهد.
چه عواملی قبل از تصمیم برای اسفنکتروتومی بررسی میشود؟
قبل از پیشنهاد جراحی، پزشک فقط به وجود شقاق توجه نمیکند؛ بلکه موارد زیر را ارزیابی میکند:
- مدت زمان ابتلا و سابقه عود بیماری
- شدت درد و خونریزی
- وضعیت عضلات کنترلکننده مقعد
- سابقه جراحیهای قبلی در این ناحیه
- وجود یا عدم وجود مشکلات کنترل دفع
این بررسیها اهمیت دارند، زیرا هدف از جراحی فقط درمان زخم نیست؛ بلکه باید بین بهبود بیماری و حفظ عملکرد طبیعی مقعد تعادل ایجاد شود.
آیا هر بیمار مبتلا به شقاق نیاز به اسفنکتروتومی دارد؟
خیر. بسیاری از بیماران با روشهای غیرجراحی بهبود پیدا میکنند و جراحی تنها برای بیمارانی در نظر گرفته میشود که بر اساس شرایط بالینی، احتمال سود بردن از آن بیشتر باشد.
اسفنکتروتومی چگونه انجام میشود؟ (مراحل کامل جراحی)
اسفنکتر داخلی مثل یک حلقه عضلانی است که در حالت طبیعی کمی منقبض است.
در بعضی بیماران این حلقه عضلانی بیش از حد سفت میشود و فشار بیشتری از حالت طبیعی ایجاد میکند.
جراح پس از دسترسی به عضله اسفنکتر داخلی، بخش مشخصی از فیبرهای عضلانی آن را بهصورت کنترلشده برش میدهد تا میزان انقباض و کشش این عضله کاهش پیدا کند.
این برش به معنی قطع کامل عضله نیست؛ بلکه مقدار مشخصی از قسمت داخلی عضله آزاد میشود تا فشار اضافی کاهش یابد و عملکرد طبیعی کنترل دفع حفظ شود.
نتیجه این است که فشار داخل کانال مقعد کاهش پیدا میکند و عضله دیگر مانند قبل در حالت انقباض شدید باقی نمیماند.
اسفنکتروتومی با لیزر چیست و چه تفاوتی با روش سنتی دارد؟
در اسفنکتروتومی با لیزر، جراح پس از دسترسی به عضله اسفنکتر داخلی، بهجای استفاده از تیغ جراحی (اسکالپل)، از انرژی لیزر برای ایجاد برش دقیق و کنترلشده در بخش مشخصی از عضله استفاده میکند.
انرژی لیزر باعث ایجاد برش در بافت هدف میشود و به جراح کمک میکند ناحیه موردنظر را با دقت بیشتری درمان کند.
در روش سنتی اسفنکتروتومی، جراح همین آزادسازی کنترلشده عضله را با استفاده از ابزارهای جراحی استاندارد مانند تیغ جراحی (اسکالپل) انجام میدهد.
بنابراین تفاوت اصلی بین این دو روش در ابزار ایجاد برش و تکنیک جراحی است؛ اما هدف هر دو، کاهش فشار اضافی اسفنکتر داخلی و کمک به بهبود شقاق است.
انتخاب بین این دو روش به شرایط بیمار بستگی دارد؛ جزئیات کامل عمل لیزر شقاق، نحوه انجام و شرایط لازم برای آن در صفحه مربوط به همین روش توضیح داده شده است.
انتخاب بین این دو روش به شرایط بیمار بستگی دارد؛ جزئیات کامل عمل لیزر شقاق، نحوه انجام و شرایط لازم برای آن در صفحه مربوط به همین روش توضیح داده شده است.
مقایسه اسفنکتروتومی با سایر روشهای درمان شقاق
| روش درمان | چه زمانی انتخاب میشود | نوع اثر |
|---|---|---|
| دارو و اصلاح یبوست | شقاق تازه که هنوز قابلیت ترمیم دارد | غیرتهاجمی، خط اول درمان |
| بوتاکس | نیاز به کاهش موقت انقباض اسفنکتر بدون برش | موقت، دائمی نیست |
| فیشرکتومی | زخم قدیمی با لبههای ضخیمشده و بافت آسیبدیده | برداشتن بافت زخم مزمن |
| اسفنکتروتومی (لیزر یا جراحی) | شقاق مزمن همراه با فشار بالای اسفنکتر داخلی | کاهش کنترلشده و پایدار فشار عضله |
به زبان ساده:
دارو برای شروع بیماری، بوتاکس برای کاهش موقت فشار عضله، فیشرکتومی برای درمان خودِ زخم مزمن و اسفنکتروتومی برای زمانی است که فشار بالای عضله نقش اصلی در باقی ماندن شقاق دارد.
عوارض اسفنکتروتومی چیست؟
- تغییر موقت کنترل دفع: بعد از عمل ممکن است بعضی بیماران برای مدت کوتاهی در کنترل گاز یا مدفوع دچار مشکل شوند که معمولاً بهبود پیدا میکند.
- بیاختیاری مدفوع: مهمترین نگرانی این جراحی است؛ احتمال آن پایین است، اما در بیمارانی که ضعف قبلی عضلات مقعد، آسیب اسفنکتر یا سابقه جراحی در این ناحیه دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
- خونریزی بعد از عمل: در برخی موارد ممکن است خونریزی ایجاد شود که نیاز به بررسی پزشک دارد.
- عفونت یا تأخیر در ترمیم محل جراحی: ممکن است باعث افزایش درد، التهاب یا طولانی شدن روند بهبود شود.
- بازگشت شقاق: اگر عوامل زمینهای مانند یبوست شدید یا مشکلات دفع اصلاح نشوند، احتمال برگشت بیماری وجود دارد.
- احساس نگرانی یا درد ماندگار بعد از عمل: در تعداد کمی از بیماران ممکن است روند بهبود طولانیتر از انتظار باشد.
قبل از اسفنکتروتومی چه نکاتی باید رعایت شود؟
قبل از انجام اسفنکتروتومی، مهمترین مرحله بررسی عواملی است که میتوانند خطر خونریزی، مشکلات کنترل دفع یا نتیجه جراحی را تحت تأثیر قرار دهند.
به همین دلیل پزشک قبل از عمل، داروهای مصرفی، سابقه بیماریهای مرتبط و وضعیت عملکرد عضلات مقعد را ارزیابی میکند.
- داروهای رقیقکننده خون: داروهایی مانند آسپرین، وارفارین و سایر داروهای ضدانعقاد باید حتماً به پزشک اطلاع داده شوند، زیرا ممکن است نیاز به تنظیم یا قطع موقت آنها قبل از عمل وجود داشته باشد.
- سابقه مشکلات کنترل دفع: وجود بیاختیاری مدفوع، آسیب قبلی اسفنکتر یا جراحیهای قبلی ناحیه مقعد باید قبل از تصمیم به جراحی بررسی شود، زیرا روی انتخاب روش درمان تأثیر دارد.
- بررسی داروها و بیماریهای زمینهای: بیماریهای مؤثر بر انعقاد خون، ترمیم زخم یا عملکرد عضلات باید قبل از عمل مشخص شوند.
- آمادگی برای بیحسی یا بیهوشی: شرایط عمومی بیمار بررسی میشود تا روش مناسب بیحسی یا بیهوشی با کمترین ریسک انتخاب شود.
مراقبتهای بعد از اسفنکتروتومی و دوره نقاهت
- حمام سیتز: روزی ۲ بار حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه در لگن آب گرم بنشینید تا درد و ناراحتی ناحیه کمتر شود.
- جلوگیری از یبوست: مصرف ملین طبق دستور پزشک، آب کافی و استفاده از میوه و سبزیجات فراوان برای نرم ماندن مدفوع ضروری است.
- شستوشوی محل عمل: بعد از هر بار اجابت مزاج، ناحیه را با آب و صابون بچه بشویید، با سشوار خشک کنید و در صورت نیاز گاز استریل قرار دهید.
- محدودیت فعالیت: تا حدود یک هفته از بلند کردن اجسام سنگین و ورزش حرفهای خودداری کنید.
- کنترل درد: مسکنهای تجویز شده را طبق دستور مصرف کنید.
- زمان مراجعه به پزشک: خونریزی زیاد، تب، افزایش درد، ترشح غیرطبیعی یا مشکل جدید در کنترل دفع نیاز به بررسی دارد.
اسفنکتروپلاستی چیست و چه زمانی انجام میشود؟
اسفنکتروپلاستی یک عمل جراحی ترمیمی است که برای بازسازی عضله اسفنکتر مقعد در بیمارانی انجام میشود که این عضله به دلیل آسیب یا پارگی، توانایی کنترل طبیعی دفع را از دست داده است.
در این جراحی، بخش آسیبدیده عضله ترمیم و دوباره به هم نزدیک میشود تا عملکرد کنترل دفع بهبود پیدا کند.
تفاوت آسیب اسفنکتر با اسپاسم اسفنکتر:
در اسپاسم، عضله بیش از حد منقبض و سفت است؛ اما در آسیب اسفنکتر، عضله دچار پارگی یا ضعف شده و نمیتواند بهخوبی وظیفه کنترل دفع را انجام دهد.
چه بیمارانی ممکن است به بازسازی اسفنکتر مقعدی نیاز داشته باشند؟
افرادی که به دنبال آسیبهای زایمانی، ضربه، جراحیهای قبلی یا صدمات مستقیم دچار ضعف عملکرد اسفنکتر شدهاند و مشکل کنترل دفع دارند، ممکن است کاندید بررسی اسفنکتروپلاستی باشند.
سوالات متداول درباره اسفنکتروتومی مقعد
آیا من به اسفنکتروتومی نیاز دارم یا درمانهای دیگر کافی است؟
اگر شقاق مزمن باشد و با درمانهای دارویی و روشهای غیرجراحی بهبود پیدا نکند، اسفنکتروتومی میتواند یکی از گزینههای درمانی باشد.
اسفنکتروتومی بهتر است یا بوتاکس؟
بوتاکس با کاهش موقت فعالیت عضله اسفنکتر عمل میکند، اما اسفنکتروتومی با کاهش کنترلشده فشار عضله، اثر طولانیتری ایجاد میکند و معمولاً برای موارد مناسبتر جراحی بررسی میشود.
اسفنکتروتومی بهتر است یا فیشرکتومی؟
اگر عامل اصلی بیماری فشار بالای اسفنکتر داخلی باشد، اسفنکتروتومی مطرح میشود؛ اما اگر مشکل اصلی بافت زخمی و تغییرات مزمن خود شقاق باشد، فیشرکتومی ممکن است انتخاب مناسبتری باشد.
آیا اسفنکتروتومی با لیزر درد و نقاهت کمتری دارد؟
در برخی بیماران، استفاده از لیزر میتواند باعث کاهش آسیب بافتی و ناراحتی پس از عمل شود، اما نتیجه نهایی بیشتر به شرایط بیمار و تجربه جراح بستگی دارد.
بعد از اسفنکتروتومی چند روز بعد میتوان به زندگی عادی برگشت؟
بیشتر بیماران معمولاً بعد از ۳ تا ۷ روز میتوانند فعالیتهای سبک روزانه را شروع کنند؛ فعالیتهای سنگین معمولاً نیاز به ۲ تا ۴ هفته زمان دارند.
احتمال بیاختیاری بعد از اسفنکتروتومی چقدر است؟
بیاختیاری دائمی مدفوع بعد از اسفنکتروتومی کمتر از چند درصد گزارش شده است؛ اما در افرادی که آسیب قبلی اسفنکتر، جراحیهای قبلی یا ضعف عضلات کنترل دفع دارند، احتمال آن بیشتر است.
آیا اسفنکتروتومی دردناک است؟
در زمان جراحی به دلیل بیحسی یا بیهوشی درد احساس نمیشود؛ درد بعد از عمل معمولاً با داروهای تجویز شده قابل کنترل است.
مدت زمان جراحی اسفنکتروتومی چقدر است؟
این عمل معمولاً یک جراحی کوتاه است و اغلب در حدود ۳۰ تا ۴۵ دقیقه انجام میشود، اما زمان دقیق به شرایط بیمار و تکنیک جراحی بستگی دارد.
آیا امکان بازگشت شقاق بعد از اسفنکتروتومی وجود دارد؟
بله، احتمال عود وجود دارد، اما با کنترل یبوست، مصرف فیبر کافی و رعایت مراقبتهای بعد از عمل میتوان احتمال آن را کاهش داد.
اگر درد و خونریزی هنگام دفع بیش از چند هفته ادامه داشته یا بعد از دوره درمان دارویی دوباره برگشته است، بررسی فشار اسفنکتر داخلی و تصمیم درباره ادامه درمان به معاینه نیاز دارد. برای پرسیدن سؤال درباره شرایط خودتان یا هماهنگی وقت معاینه میتوانید تماس بگیرید.
